„Nakłady” osoby trzeciej na uzyskaną przez nią korzyść majątkową w sytuacji uznania czynności prawnej za bezskuteczną 

Skarga pauliańska stanowi istotne narzędzie ochrony interesów wierzyciela przed szkodliwymi działaniami dłużnika zmierzającymi do uszczuplenia majątku i uniknięcia egzekucji. W przypadku dokonania przez dłużnika czynności prawnej z pokrzywdzeniem wierzycieli, wówczas gdy osoba trzecia uzyskuje z owej czynności korzyść majątkową – wierzycielowi przysługuje prawo do żądania uznania owej czynności za bezskuteczną w stosunku do niego. 

Problematyka ograniczenia odpowiedzialności w przypadku poczynienia „nakładów” 

W postępowaniach ze skargi pauliańskiej dostrzega się problem co do ograniczenia odpowiedzialności osoby trzeciej w przypadku poczynionych przez nią „nakładów” na rzecz uzyskanej korzyści majątkowej. Należy jednak zauważyć, że celem powództwa pauliańskiego nie jest rozstrzygnięcie co do składników majątkowych i ich wartości, a co do faktu czy dokonana przez dłużnika z osobą trzecią czynność prawna odniosła krzywdzący skutek dla wierzyciela.  

W skardze pauliańskiej – jak wspomniano wyżej – sąd ocenia czy dokonana przez dłużnika z osobą trzecią czynność prawna odniosła krzywdzący skutek dla wierzycieli – wówczas ocenie podlega spełnienie ustawowych przesłanek uznania czynności prawnej za bezskuteczną. Sąd nie rozstrzyga natomiast co do składników przedmiotów majątkowych, do których ogranicza się odpowiedzialność pozwanego oraz ich wartości. Zadanie sądu skupia się głównie na zbadaniu czy zachodzą podstawy do uznania czynności prawnej za bezskuteczną, a nie orzekaniu co do ograniczenia odpowiedzialności w przypadku rozpoznawania sprawy ze skargi pauliańskiej.  

Dominującym w orzecznictwie poglądem jest, iż sąd rozstrzygając co do samej istoty uznania czynności prawnej za bezskuteczną względem powoda, nie dokonuje ograniczenia odpowiedzialności w trybie art. 319 k.p.c., bowiem skarga pauliańska wprowadza taki stan prawny, że pomimo braku obowiązku obligacyjnego czy rzeczowego pomiędzy powodem a pozwanym, pozwany nie może oponować przeciw egzekucji z przedmiotu objętego skargą, stanowiącego jego własność. 

W praktyce prawniczej często obserwuje się sytuacje, w których pozwany w okresie od dokonania czynności prawnej do wytoczenia powództwa pauliańskiego przeciwko niemu czyni wydatki na uzyskaną czynnością prawną rzecz (na przykład inwestuje w wykończenie nieruchomości, którą nabył w tzw. „stanie surowym zamkniętym”), tym samym najczęściej zwiększając wartość nabytej korzyści. 

W przypadkach, gdy wartość rzeczy sprzed wniesienia „nakładów” pozwala na zaspokojenie wierzyciela sprawa nie zdaje się być skomplikowana, bowiem wierzyciel może zaspokoić się wówczas w pełni z rzeczy, która była przedmiotem czynności prawnej i stanu tejże rzeczy w dacie dokonania czynności. Natomiast komplikacje pojawiają się, gdy wierzytelność przekracza wartość rzeczy, a poczynione „nakłady” przez osobę trzecią, z którą dłużnik dokonał zaskarżonej czynności prawnej zwiększają wartość rzeczy, wobec czego wierzyciel zaspakajając się z rzeczy o podwyższonej przez osobę trzecią wartości, na dobrą sprawę zaspokaja się również kosztem tejże osoby trzeciej – a dokładniej – kosztem poniesionych przez nią wydatków na podwyższenie wartości rzeczy.  

Problem ten rysuje się szczególnie wyraźnie w przypadku, kiedy zaskarżona czynność prawna ma charakter nieodpłatny – na przykład, gdy zaskarżoną czynnością jest umowa darowizny. Wówczas do majątku pozwanego wchodzi rzecz, za nabycie której nie poniósł żadnych wydatków, a zatem uzyskał tę rzecz nieodpłatnie. Jeśli pozwany na tę rzecz dokonał pewnych wydatków, wówczas zwiększając jej wartość, a czynność prawna darowizny zastaje uznana za bezskuteczną, to powstaje sytuacja, w której wierzyciel ma możliwość zaspokojenia się z tejże rzeczy o podwyższonej wartości, przewyższającej jej wartość w chwili dokonania czynności prawnej. Uznanie powództwa pauliańskiego wprowadza taki stan prawny, że wierzyciel może egzekwować na poczet zadłużenia dłużników również z dokonanych przez pozwanego wydatków, mających na celu podwyższenie wartości nabytej rzeczy.  

Ustawa nie przewiduje narzędzia pozwalającego na ograniczenie odpowiedzialności pozwanego w postępowaniu pauliańskim jedynie do wartości rzeczy na moment dokonania czynności prawnej. Nie istnieje instrument bezpośrednio pozwalający na owe ograniczenie. Jest to jednak kwestia, której uregulowanie winno zostać rozważone przez ustawodawcę.  

Rozliczenie nakładów  

Niemniej sięgając dalej, owe „nakłady” w zależności od okoliczności sprawy, można rozliczyć działając na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu, tj. art. 405 i dalsze k.c., bądź przepisów regulujących stosunki między współwłaścicielami , tj. art. 207 k.c., bowiem w sytuacji, gdy osoba trzecia poczyniła „nakłady”, dzięki którym wartość rzeczy, z której zaspokoił się wierzyciel wzrosła, to wówczas zadłużenie dłużnika maleje kosztem osoby trzeciej, a zatem dłużnik de facto bezpodstawnie wzbogaca się. Powyższe daje podstawę do ewentualnego dochodzenia w odrębnym procesie należności od dłużnika na rzecz pozwanego, tj. osoby trzeciej w rozumieniu przepisów o skardze pauliańskiej.  

Należy również zauważyć, że tak przedstawiane „nakłady” nie są nimi w rozumieniu przepisów kodeksu cywilnego, bowiem w ujęciu prawnym nakładami są wydatki poczynione na ruchomość lub nieruchomość osoby trzeciej. Zatem czynienie wydatków na własną rzecz nie jest w rozumieniu przepisów nakładem na tą rzecz.   

Zgodnie z utrwalonym w judykaturze poglądem przyjmuje się, że przepis art. 527 k.c. jako przepis prawa materialnego uchyla stosowanie przepisu prawa procesowego – art. 319 k.p.c. tj. ograniczenia odpowiedzialności. Niemniej owe wyłączenie stosowania w wyżej opisanej sytuacji art. 319 k.p.c. nie wyklucza możliwości dochodzenia roszczenia w przyszłości przez osobę trzecią od dłużnika.  

Podsumowanie 

W sytuacji uznania czynności prawnej za bezskuteczną w stosunku do powoda (wierzyciela) na podstawie przepisów o skardze pauliańskiej, osoba trzecia, która uzyskała korzyść majątkową, ale jednocześnie poniosła na tę rzecz wydatki przed uznaniem czynności za bezskuteczną, może dochodzić zwrotu tychże poniesionych wydatków od dłużnika. Roszczenie pozwanego ma jednakowoż charakter wtórny wobec roszczenia wierzyciela, a zatem wierzyciel ma pierwszeństwo w zaspokojeniu swojej wierzytelności z przedmiotu, który był podstawą czynności prawnej uznanej za bezskuteczną w stosunku do niego.  

Osoba trzecia (pozwany w procesie pauliańskim) ma możliwość dochodzenia zwrotu poczynionych wydatków, jednakże w odrębnym postępowaniu niż owe postępowanie o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną. Owego roszczenia może dochodzić na gruncie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu lub innych regulacjach znajdujących zastosowanie w konkretnych okolicznościach.  

Sąd rozstrzygający o uznaniu czynności prawnej za bezkuteczną nie ma obowiązku uwzględnienia roszczenia co do zwrotu wydatków poniesionych na rzecz będącą przedmiotem czynności prawnej w ramach postępowania pauliańskiego.  

Podsumowując powyższe rozważania – ważne jest aby osoby planujące nabyć jakąkolwiek rzecz do swego majątku zachowały szczególną ostrożność, a zwłaszcza w sytuacjach, gdy istnieje ryzyko pokrzywdzenia wierzycieli. Dokonywanie jakichkolwiek wydatków na nabytą rzecz bez uprzedniego zabezpieczenia interesów jest obarczone ryzykiem utraty owych wydatków, co wobec niewypłacalności dłużników może skończyć się całkowitym brakiem możliwości odzyskania poczynionych „nakładów”.